Publication: Mide ve kolorektal kanser nedeniyle opere olmuş hastaların yakınlarında kanser taramalarına yönelik bilgi tutum ve algının değerlendirilmesi / Evaluation of knowledge, attitudes and perceptions regarding cancer screening in relatives of patients operated on due to gastric or colorectal cancer
Files
Program
Institution Authors
Authors
ÖZER , FATMA BETÜL AKÇAKAYA
Advisor
ÖZYILDIRIM, BEDİA
Date
Language
Type
Publisher
Journal Title
Journal ISSN
Volume Title
Abstract
AMAÇ: Türkiye'de 2022 yılında her iki cinsiyette kanser nedenli 129 672 ölüm tespit edilmiş olup mortalite sıklıkları akciğer 38505 (29.7%); kolorektal 11698 (9.0%), mide 10457 (8.1%) olarak sıralanmaktadır. Mide kanseri ve kolorektal kanser Türkiye'de önemli mortalite sebepleridir. Çalışmamızda mide kanseri ve kolorektal kanser nedeniyle ameliyat olmuş hastaların çevresel ve genetik risk faktörleri açısından normal popülasyondan daha yüksek riskli olabileceği tahmin edilen birinci derece yakınlarında kanser taramalarına yönelik bilgi, tutum ve algılarının değerlendirilmesini amaçlanmıştır. GEREÇ-YÖNTEM: Çalışmamız tanımlayıcı kesitsel tipte bir araştırmadır. Bezmiâlem Vakıf Üniversitesi Hastanesine 2020-2024 yıllarında mide kanseri veya kolorektal kanser tanısı nedeniyle opere olmuş hastalar retrospektif olarak taranmış ve iletişim bilgilerine hastane sisteminden ulaşılmıştır. Dahil edilme kriterlerini karşılayan 50'si mide kanserinden 120'si kolorektal kanserden olmak üzere toplam 170 hasta yakını çalışmaya dahil edilmiştir. Sosyodemografik bilgilerin ve kanser taramalarına yönelik bilginin sorgulandığı veri formu, Yıldırım Öztürk EN ve arkadaşları tarafından hazırlanmış "Kanser Taramalarına Yönelik Tutum Ölçeği" ve Mahmood ve ark. tarafından (2016) geliştirilmiş; Yılmaz M ve Bozkurt A tarafından (2024) Türkçe geçerlilik ve güvenilirlik çalışması yapılmış "Kanser Taraması Algı Ölçeği"nden oluşan toplam 100 soruluk anket formu telefonla veya Genel Cerrahi Polikliniğine kontrole gelen hasta yakınlarına yüz yüze uygulanmıştır. Elde edilen veriler istatistiksel analize tabi tutulmuştur, p<0.05 istatistiksel olarak anlamlı kabul edilmiştir. BULGULAR: Çalışmamızdaki katılımcıların %29,4(n=50)'u mide kanseri, %29,4(n=120)'si kolorektal kanser nedeniyle opere olmuş hastaların birinci derece yakınlarıdır. Katılımcıların hastalar ile yakınlık düzeyi %37(n=63) oğlu, %32(n=56) kızı, %17,6(n=30) eşidir. Çalışmamızdaki katılımcıların yaş ortalaması 46.6 ± 10.6 olup %50,6(n=86)'si erkek, %75,9(n=129)'u evli, %37,6(n=64)'sı üniversite mezunudur. Kadınların Ulusal Kanser Tarama Programı kapsamına yönelik bilgileri birçok alanda erkeklerden daha yüksek bulunmuştur. Kadınlar KETEM' i daha önceden duyma(p=0.022); kanser taramaları hakkında bilgi sahibi olduklarını düşünme (p<0.001); taranan kanserlerde meme kanseri ve serviks kanseri olduğunu bilme(p<0.001; p<0.001); meme kanseri, serviks kanseri ve kolorektal kanserin hangi yaş aralığında tarandığını yapıldığını bilme(p<0.001; p<0.001; p=0.04); mamografi ve smear testlerini bilme (p<0.001; p<0.001); meme kanseri ve serviks kanserinin taranma sıklığını bilme (p<0.001; p<0.001) durumları açısından erkeklerden daha bilgili bulunmuştur. Çalışmadaki tüm katılımcılar Kanser Taramaları Algı Ölçeği ve Kanser Taramalarına Yönelik Tutum ölçeği puanları açısından değerlendirilmiştir. Kadınlarda kanser taramalarına dair algılanan fayda değeri ve tutum ölçeği puanı medyan değeri erkeklerden daha yüksektir (p=0.023; p=0.007). Evli olanların harekete geçme ip uçları değeri bekar olanlara göre (p=0.045); eğitim durumu ilk-orta öğretim olanların algılanan duyarlılık, algılanan engeller, harekete geçme ip uçları değerleri lisans ve üzeri olanlara göre (p<0.001; 0.003; 0.031); Lisans ve üzeri eğitim durumunda olanların Kanser taramasına yönelik tutum ölçeği medyan değeri ilk-orta öğretim olanlara göre (p=0.002); Serbest meslek mensuplarının algılanan engeller puanı medyan değeri, beyaz yakalılara göre (p=0.042); beyaz yakalı meslek grubunun tutum ölçeği puanı serbest meslek mensuplarına göre (p=0.009); hane geliri asgari ve altı olan kişilerin algılanan engeller puanı medyan değeri asgari üzeri kazancı olanlara göre(p=0.016) göre daha yüksek bulunmuştur. Opere edilen hastalarının bakımını üstlenmeyen hasta yakınlarının algılanan ciddiyet puanı medyan değeri; bakımı kısmen ve tamamen üstlenen bireylerden daha düşük bulunmuştur (p<0.001). Mide ve kolorektal kanserden opere olan hastanın yakınları arasında algı ve tutum ölçeği puanları kıyaslandığında, kolorektal kanser grubundaki algılanan fayda puanı medyan değeri ve Kanser taramalarına yönelik tutum ölçeği medyan değeri mide kanseri grubundan yüksektir. (p=0.028; p<0.001). Algılanan ciddiyet, duyarlılık, algılanan engeller, harekete geçme ipuçları açısından mide ve kolorektal kanser grupları arasında anlamlı bir fark bulunamamıştır (p=0.792; p=0.055; p=0.234; p=0.200). Çalışmamızdaki katılımcıların %84'ü kanser taramaları hakkında bilgi sahibi olmadığını ifade etmiş olup %51,2'si daha öncesinde bir kanser taraması yaptırmıştır. Kolorektal tanısıyla opere olan hasta yakınlarının sadece %36,7'si kolorektal kanser için tarama yaptırmıştır. Taramaya katılma oranları mide kanseri hasta yakınları ve kolorektal kanser hasta yakınları kıyaslandığında meme ve kolorektal (p=0.637; p=0.063) taramaları açısından anlamlı bir fark bulunamamakla beraber kolorektal kanser grubunda serviks kanseri taramasına katılma oranı daha yüksek bulunmuştur (p=0.002). SONUÇ: Ulusal Kanser Tarama Programındaki meme ve serviks kanserinin kadınlarda ve daha erken yaşta uygulanmasının etkilemiş olabileceği şekilde kadın hasta yakınlarda kanser taramalarına yönelik bilgi, algılanan fayda ve tutum düzeyleri erkeklere kıyasla oldukça yüksek bulunmuştur. Evli olmak, eğitim ve gelir seviyesinin yüksek olması, kanser hastasının bakımını üstlenmek bireylerin taramalara yönelik algı ve tutumunu olumlu etkileyen durumlardır. Kolorektal kanser tanısıyla opere olan hastaların yakınlarında taramalara yönelik algılanan fayda ve tutumları mide kanseri grubundan daha olumludur. Meme, kolorektal ve serviks taramasına katılım açısından incelendiğinde kolorektal kanser grubunda sadece serviks kanseri taraması yaptırma durumunda anlamlı bir yükseklik mevcuttur. Kolorektal kanser tanılı hasta yakınlarında serviks kanser taramasının yüksek çıkması bu grubun taramalar hakkında mide kanseri tanılı hasta yakınlarından daha fazla bilgi sahibi olduğunu gösterebilir. Ailesinde kolorektal kanser tanısı olanların bile kanser taramasına yeterli katılım sağlamaması kanser taramalarına yönelik farkındalık ve bilgi düzeyinin artırılması amacıyla daha hedefli ve etkin müdahale stratejilerine ihtiyaç duyulduğunu ortaya koymaktadır. Anahtar Kelimeler: Mide Kanseri, Kolorektal Kanser, Birinci Derece Akraba, Kanser Tarama, Algı, Tutum
Description
In Türkiye, a total of 129,672 cancer-related deaths were recorded in 2022, with lung (29.7%; n=38,505), colorectal (9.0%; n=11,698), and gastric cancers (8.1%; n=10,457) ranking as the leading causes of cancer mortality. Gastric and colorectal cancers are significant contributors to cancer-related mortality in Türkiye. This study aimed to evaluate the knowledge, attitudes, and perceptions regarding cancer screenings among first-degree relatives of patients who underwent surgery due to gastric or colorectal cancer, considering that these individuals may carry higher environmental and genetic risk factors than the general population. MATERIALS AND METHODS: This research was conducted as a descriptive, cross-sectional study. Patients who had undergone surgery for gastric or colorectal cancer at Bezmialem Vakıf University Hospital between 2020 and 2024 were retrospectively screened, and their contact information was retrieved from the hospital information system. A total of 170 first-degree relatives who met the inclusion criteria—50 related to gastric cancer patients and 120 to colorectal cancer patients—were included in the study. Data collection tools consisted of a sociodemographic information form and a 100-item survey, which included the "Attitudes Toward Cancer Screenings Scale" developed by Yıldırım Öztürk EN et al. and the "Cancer Screening Perception Scale" developed by Mahmood et al. (2016), with Turkish validity and reliability provided by Yılmaz M. and Bozkurt A. (2024). The survey was administered either via phone or face-to-face during visits to the General Surgery outpatient clinic. Data were subjected to statistical analysis, with p<0.05 considered statistically significant. RESULTS: Of the participants, 29.4% (n=50) were relatives of patients who had undergone surgery for gastric cancer, and 70.6% (n=120) were relatives of patients operated on for colorectal cancer. Among the participants, 37% (n=63) were sons, 32% (n=56) were daughters, and 17.6% (n=30) were spouses of the patients. The mean age was 46.6 ± 10.6 years; 50.6% (n=86) were male, 75.9% (n=129) were married, and 37.6% (n=64) were university graduates. Female participants demonstrated significantly higher levels of knowledge regarding the National Cancer Screening Program compared to males. Women were more likely to have previously heard of "Cancer Early Diagnosis, Screening and Education Centers" (p=0.022), to believe they had knowledge of cancer screenings (p<0.001), to know that breast and cervical cancers are screened (p<0.001; p<0.001), to be aware of the age ranges for breast, cervical, and colorectal cancer screenings (p<0.001; p<0.001; p=0.04), to be familiar with mammography and Pap smear tests (p<0.001; p<0.001), and to know the screening intervals for breast and cervical cancer (p<0.001; p<0.001). Scores from the Cancer Screening Perception Scale and the Attitudes Toward Cancer Screenings Scale were analyzed. Women had significantly higher median scores for perceived benefits of cancer screenings and attitudes toward screenings compared to men (p=0.023; p=0.007). Married individuals had higher cue-to-action scores than single participants (p=0.045). Participants with primary or secondary education had higher perceived sensitivity, perceived barriers, and cue-to-action scores than those with a university degree or higher (p<0.001; p=0.003; p=0.031). University graduates had significantly higher median scores on the Attitudes Toward Cancer Screenings Scale than those with lower education levels (p=0.002). Self-employed individuals had higher perceived barriers scores compared to white-collar workers (p=0.042), while white-collar participants had higher attitude scores (p=0.009). Participants with household incomes at or below minimum wage had higher perceived barriers scores than those with higher income (p=0.016). Participants not involved in caregiving for the patient had lower perceived severity scores compared to those who were partially or fully responsible for caregiving (p<0.001). When comparing the relatives of patients with gastric and colorectal cancer, median scores for perceived benefits and attitudes toward cancer screenings were significantly higher in the colorectal cancer group (p=0.028; p<0.001). No significant differences were found between the two groups regarding perceived severity, sensitivity, barriers, or cues to action (p=0.792; p=0.055; p=0.234; p=0.200). While 84% of participants reported not having knowledge about cancer screenings, 51.2% stated that they had previously undergone at least one screening. Only 36.7% of relatives of colorectal cancer patients had participated in colorectal cancer screening. Comparing screening participation between relatives of gastric and colorectal cancer patients, no statistically significant differences were found for breast and colorectal screenings (p=0.637; p=0.063). However, participation in cervical cancer screening was significantly higher among relatives of colorectal cancer patients (p=0.002). CONCLUSION: Due to the earlier implementation of breast and cervical cancer screenings in the National Cancer Screening Program, female participants demonstrated higher levels of knowledge, perceived benefit, and positive attitudes toward screenings than males. Being married, having higher education and income levels, and providing care for the cancer patient were associated with more favorable perceptions and attitudes toward screenings. Relatives of colorectal cancer patients exhibited more favorable perceptions and attitudes than those of gastric cancer patients. Although cervical cancer screening participation was significantly higher among the colorectal cancer group, no significant differences were found for breast and colorectal screenings. The elevated rate of cervical cancer screening in the colorectal group may indicate that they possess more knowledge about screening practices. However, the low screening participation even among those with a family history of colorectal cancer highlights the need for more targeted and effective intervention strategies to improve awareness and knowledge regarding cancer screenings. Keywords: Gastric Cancer, Colorectal Cancer, First-Degree Relatives, Cancer Screening, Perception, Attitude